مدرسه نیکی‌پو
پسر کلاس‌دومی لیوان آب را از یخچال بیرون آورده و روی میز گذاشته. چند دقیقه بعد با تعجب می‌گوید: «لیوان سوراخ شده! بیرونش خیس است.» لیوان سوراخ نیست. بخار آبِ هوای آشپزخانه روی شیشهٔ سرد نشسته و قطره شده. ولی همین «سوراخ شده» نشان می‌دهد بچه دارد با دقت نگاه می‌کند و برای چیزی که دیده توضیح می‌خواهد. علوم کلاس دوم پر از همین لحظه‌هاست.
کلاس دوم هنوز بیشتر مشاهده است تا توضیح. ولی حالا بچه‌ها کم‌کم مقایسه می‌کنند، دسته‌بندی می‌کنند و می‌پرسند «چرا».
امسال چه می‌خوانند؟
ترتیب و اسم درس‌ها در چاپ‌های مختلف کمی فرق می‌کند. موضوع‌های اصلی این‌هاست:
- صدا: صدا از لرزش درست می‌شود؛ صدای بلند و آهسته، دور و نزدیک؛ مراقبت از گوش.
- نیازهای جانداران: آب، غذا، هوا و جای مناسب برای زندگی.
- گیاهان: ریشه، ساقه، برگ، گل، میوه و دانه؛ جوانه زدن دانه.
- جانوران: تخم‌گذار و بچه‌زا، پوشش بدن (پر، مو، فلس)، گیاه‌خوار و گوشت‌خوار، زیستگاه.
- آب: یخ، آب و بخار؛ آب شدن یخ و یخ زدن آب.
- هوا، خاک و سنگ: هوا همه‌جا هست؛ خاک از چه درست شده.
- مواد: چوب، فلز، پارچه، پلاستیک؛ هر کدام به چه دردی می‌خورد.
- آسمان: خورشید از شرق بالا می‌آید و در غرب پایین می‌رود؛ شکل‌های ماه؛ فصل‌ها و بلند و کوتاه شدن روز.
جاهایی که بچه‌ها گیر می‌کنند
«ماه خودش نور دارد.» تقریباً همهٔ بچه‌ها، و خیلی از بزرگ‌ترها، این‌طور فکر می‌کنند. ماه مثل یک توپ بزرگ سنگی است که نور خورشید به آن می‌تابد. شب اگر یک توپ را جلوی نور چراغ‌قوه بگیرید، یک طرفش روشن می‌شود و طرف دیگر تاریک می‌ماند. کلاس دوم بیشتر از این لازم ندارد.
«ماه واقعاً کوچک و بزرگ می‌شود.» شکل ماه عوض نمی‌شود؛ ما هر شب قسمت متفاوتی از نیمهٔ روشنش را می‌بینیم. یک ماه تمام، هر چند شب یک بار شکل ماه را با هم نقاشی کنید. بچه خودش می‌بیند که هلال کم‌کم پر می‌شود و بعد دوباره باریک.
«آب که بخار شد، دیگر نیست.» لباس روی بند خشک می‌شود و بچه فکر می‌کند آب از بین رفته. آب رفته توی هوا، فقط دیگر دیده نمی‌شود. همان لیوان خیسِ یخچال اثبات برگشتنش است.
«نهنگ ماهی است، خفاش پرنده است.» دسته‌بندی بچه‌ها بر اساس ظاهر و جای زندگی است: هر چه در آب شنا می‌کند ماهی است و هر چه پرواز می‌کند پرنده. این را اشتباه ندانید؛ مرحلهٔ اول دسته‌بندی همین است. بعد بپرسید: «پرنده‌ها پر دارند. خفاش پر دارد؟»
«دانه برای سبز شدن حتماً خاک و نور می‌خواهد.» دانه برای جوانه زدن بیشتر به آب، هوا و دمای مناسب نیاز دارد. دانهٔ لوبیا روی پنبهٔ خیس، حتی در کمد تاریک، جوانه می‌زند. نور را گیاه بعداً برای رشد لازم دارد.
در خانه
- دانه در تاریکی و روشنایی: دو لیوان لوبیا روی پنبهٔ خیس بسازید. یکی را کنار پنجره بگذارید و یکی را در کمد. هر دو جوانه می‌زنند، ولی چند روز بعد ساقه‌های کمد زرد و دراز می‌شوند و مال پنجره سبز. بچه خودش نتیجه می‌گیرد.
- لرزش صدا: یک کش پول را دور یک ظرف پلاستیکی خالی ببندید و بکشد و رها کند. کش می‌لرزد و صدا می‌دهد. انگشتش را که روی کش بگذارد، لرزش می‌ایستد و صدا هم. یا دستش را آرام روی گلویش بگذارد و «آآآ» بگوید.
- مسابقهٔ آب شدن یخ: سه تکه یخ هم‌اندازه را در سه جا بگذارید: کنار پنجرهٔ آفتابی، روی میز آشپزخانه، داخل یک کاسه در یخچال. حدس بزند کدام زودتر آب می‌شود، بعد ببیند.
- شکار مواد در آشپزخانه: قاشق فلزی، قاشق چوبی، دستمال پارچه‌ای، ظرف پلاستیکی. بپرسید: «چرا قابلمه را از چوب نمی‌سازند؟ چرا پرده فلزی نیست؟»
- طلوع از کدام طرف؟ اگر پنجرهٔ اتاق رو به شرق است، یک صبح زود با هم طلوع را ببینید. اگر نیست، در سفر یا از پشت‌بام. بعد بپرسید غروب از کدام طرف بود.
- دسته‌بندی جانوران آشنا: مرغ، گربه، گنجشک، ماهی قرمز سفرهٔ هفت‌سین، گوسفند. تخم می‌گذارد یا بچه به دنیا می‌آورد؟ پر دارد یا مو یا فلس؟
یک نکته دربارهٔ «چرا»ها
بچهٔ کلاس دوم خیلی «چرا» می‌پرسد و همهٔ جواب‌ها را هم برای کلاس دوم نمی‌شود ساده کرد. گاهی کافی است سؤال را برگردانید: «خودت چه فکر می‌کنی؟». جوابی که می‌دهد، حتی اگر درست نباشد، به شما نشان می‌دهد در ذهنش چه می‌گذرد. بعد می‌توانید با یک آزمایش کوچک امتحانش کنید.
بازی کجا کمک می‌کند؟
وقتی بچه آزمایش را در خانه دیده، بازی کمک می‌کند دسته‌بندی‌ها و کلمه‌ها جا بیفتند. سبد جانداران در پایهٔ دوم تخم‌گذار و بچه‌زا، گیاه‌خوار و گوشت‌خوار و یخ و آب را جدا می‌کند. سفر آسمان طلوع از شرق و شکل‌های ماه را از هلال تا بدر نشان می‌دهد و هواشناس کوچک فصل‌ها و یخ زدن و آب شدن را تمرین می‌دهد. اشتباه در این بازی‌ها هیچ‌وقت جریمه ندارد و مرحله‌ای به‌خاطرش قفل نمی‌شود.
برای ریاضی همین سال، ریاضی کلاس دوم را ببینید.
