مدرسه نیکی‌پو
شب قبل از ماست‌بندی، مادر یک قاشق ماست به شیر ولرم اضافه می‌کند و قابلمه را لای پتو می‌پیچد. بچهٔ کلاس‌ششمی می‌پرسد: «چرا یک قاشق ماست کل شیر را ماست می‌کند؟» جواب این است که در آن یک قاشق میلیون‌ها باکتری زنده است که در گرما تکثیر می‌شوند و شیر را ترش و سفت می‌کنند. همان باکتری‌هایی که بچه شاید فکر می‌کرد همه‌شان «میکروب بد» هستند.
علوم کلاس ششم سال خیلی کوچک‌ها و خیلی بزرگ‌هاست: از یاخته‌ای که فقط زیر میکروسکوپ دیده می‌شود تا لایه‌های درون زمین و سیاره‌های منظومهٔ شمسی.
امسال چه می‌خوانند؟
ترتیب درس‌ها در چاپ‌های مختلف کمی فرق می‌کند. موضوع‌های اصلی:
- یاخته و میکروسکوپ: یاختهٔ گیاهی و جانوری؛ کار با ذره‌بین و میکروسکوپ.
- میکروب‌ها: میکروب‌های مفید (ماست، پنیر، خمیر نان) و بیماری‌زا؛ بیماری واگیر و راه پیشگیری.
- بدن و سلامت: خون و گردش خون، دستگاه ایمنی، کلیه، مواد مغذی و غذای متعادل.
- انرژی: شکل‌های انرژی و تبدیلشان به هم؛ انرژی‌های تجدیدپذیر و تمام‌شدنی.
- الکتریسیته و مغناطیس: آهنربای الکتریکی، وسیله‌های برقی.
- زمین: لایه‌های درون زمین، زمین‌لرزه و آتشفشان، آمادگی برای زلزله.
- نیرو و ماشین‌های ساده: نیروهای برابر و نابرابر، اصطکاک، اهرم.
- مواد: مخلوط و خالص، همگن و ناهمگن، جداسازی.
- آسمان: منظومهٔ شمسی، خورشیدگرفتگی و ماه‌گرفتگی، محور کج زمین و فصل‌ها.
جاهایی که بچه‌ها گیر می‌کنند
«همهٔ میکروب‌ها بدند.» بیشتر میکروب‌ها برای ما بی‌خطرند و خیلی‌هایشان مفیدند: ماست و پنیر و خمیرمایهٔ نان کار میکروب‌هاست و در روده‌مان هم باکتری‌هایی داریم که به گوارش کمک می‌کنند. شستن دست برای دور کردن میکروب‌های بیماری‌زاست، نه برای جنگ با همهٔ میکروب‌ها.
«انرژی مصرف می‌شود و از بین می‌رود.» انرژی از بین نمی‌رود؛ از شکلی به شکل دیگر درمی‌آید. در یک لامپ، انرژی الکتریکی به نور و گرما تبدیل می‌شود. در بدن ما انرژی شیمیایی غذا به حرکت و گرما. وقتی می‌گوییم «انرژی تمام شد»، یعنی دیگر به شکلی نیست که بشود از آن استفاده کرد.
«درون زمین پر از مواد مذاب است.» گوشته، لایهٔ بزرگ زیر پوسته، بیشترش سنگ جامد داغ است که در میلیون‌ها سال خیلی آهسته جابه‌جا می‌شود. فقط هستهٔ بیرونی واقعاً مایع است. ماگمای آتشفشان در جاهای خاصی از گوشته و پوسته به وجود می‌آید.
«بچهٔ سنگین‌تر همیشه در الاکلنگ پایین می‌رود.» نه اگر به وسط نزدیک‌تر بنشیند. اهرم به دو چیز بستگی دارد: نیرو و فاصلهٔ آن تا تکیه‌گاه. به همین دلیل با یک دیلم بلند می‌شود سنگ بزرگی را تکان داد.
«با عینک آفتابی می‌شود به خورشیدگرفتگی نگاه کرد.» نه. عینک آفتابی معمولی چشم را حفظ نمی‌کند و نگاه مستقیم به خورشید، حتی وقتی بخشی از آن پوشیده شده، می‌تواند به چشم آسیب جدی بزند. راه امن، عینک مخصوص گرفتگی یا نگاه کردن به تصویر خورشید است؛ مثلاً از یک سوراخ ریز در مقوا روی یک برگهٔ سفید.
«در زلزله باید سریع دوید بیرون.» در بیشتر ساختمان‌ها، دویدن در راه‌پله هنگام لرزش خطرناک‌تر است. کار درست این است: روی زمین، زیر یک میز محکم، سر و گردن را بپوشان و پایهٔ میز را نگه دار تا لرزش تمام شود؛ دور از پنجره و قفسه.
در خانه
- ماست‌بندی: همان صحنهٔ اول. بچه شیر ولرم شده (کار گرم کردن با بزرگ‌تر) را با یک قاشق ماست هم بزند، بپوشاند و جای گرم بگذارد. صبح بپرسید چه اتفاقی افتاده و چرا اگر شیر خیلی داغ بود ماست نمی‌بست. داغی زیاد باکتری‌ها را می‌کشد.
- کپک نان: یک تکه نان کمی مرطوب را در کیسهٔ زیپ‌دار ببندید و روی طاقچه بگذارید. هر روز از پشت کیسه نگاه کند و نقاشی کند. کیسه را باز نکند و بو نکند؛ آخر کار همان‌طور بسته دور بیندازید.
- یاخته با ذره‌بین: پوست نازک داخل پیاز را روی شیشه یا کف دست بگذارد و با ذره‌بین قوی نگاه کند. اگر مدرسه یا دوستی میکروسکوپ ساده دارد، یاخته‌های کنار هم مثل آجر دیده می‌شوند.
- الاکلنگ خط‌کش: یک خط‌کش را روی یک مداد گرد بگذارید و چند سکه در دو طرف. دو سکه نزدیک تکیه‌گاه با یک سکه دور از آن چطور تعادل پیدا می‌کنند؟
- شکار تبدیل انرژی: در خانه بگردد و برای پنج وسیله بنویسد انرژی از چه به چه تبدیل می‌شود: پنکه، اتو، رادیو، چراغ‌قوه، اجاق گاز.
- فاصلهٔ رعد: در شب طوفانی، از لحظهٔ دیدن برق تا شنیدن رعد ثانیه‌ها را بشمارد. هر سه ثانیه یعنی حدود یک کیلومتر فاصله، چون صدا خیلی کندتر از نور می‌رود.
- کیف زلزله: با هم یک کیف آماده کنید: آب، چراغ‌قوه، سوت، کمک‌های اولیه، کمی خوراکی خشک. یک جای امن در هر اتاق و یک جای قرار بیرون از خانه هم برای خانواده تعیین کنید. این تمرین برای بچه‌ها بیشتر آرام‌کننده است تا ترسناک.
وقتی سؤال از کتاب بزرگ‌تر می‌شود
بچهٔ کلاس ششمی کم‌کم سؤال‌هایی می‌پرسد که جوابشان در کتاب نیست: «چرا سیاره‌ها گردند؟»، «ویروس زنده است؟». این‌ها سؤال‌های خوبی‌اند و بعضی‌هایشان حتی بین دانشمندها هم بحث دارد. با هم دنبال جواب بگردید و اگر جواب قطعی نبود، همین را بگویید. شب‌های تابستان در سفر کویر هم، آسمان پرستاره بهترین کلاس درس منظومهٔ شمسی است.
بازی کجا کمک می‌کند؟
کاشف کوچک در پایهٔ ششم سراغ میکروب‌های سودمند، ماست و پنیر، وسیله‌های برقی و آمادگی برای زلزله می‌رود. سفر آسمان منظومهٔ شمسی، گرفتگی‌ها و تماشای امن آن‌ها، و محور کج زمین تا یلدا و اول تیر را نشان می‌دهد و آزمایشگاه نیکی اصطکاک، اهرم و الاکلنگ را آزمایش می‌کند. راوی همه‌چیز را به فارسی می‌خواند و گزارش پیشرفت را در بخش والدین می‌بینید.
برای ریاضی همین سال، ریاضی کلاس ششم را بخوانید.
