مدرسه نیکی‌پو
یک عصر پاییزی در پارک، دختر کلاس‌اولی کنار باغچه چمباتمه زده و صف مورچه‌ها را نگاه می‌کند. بعد سرش را بالا می‌گیرد و می‌پرسد: «ابر هم زنده است؟ آخه دارد راه می‌رود.» این سؤال شاید خنده‌دار به نظر برسد، ولی درست همان سؤالی است که کتاب علوم کلاس اول می‌خواهد بچه‌ها بپرسند. علوم امسال یعنی نگاه کردن، دست زدن، بو کردن و بعد پرسیدن.
حواس پنجگانه یعنی چه؟ پنج راهی که بدن ما با آن جهان اطراف را می‌شناسد: بینایی با چشم، شنوایی با گوش، بویایی با بینی، چشایی با زبان و لامسه با پوست.
در کلاس اول هنوز خبری از فرمول و تعریف حفظی نیست. بیشتر کار با چشم و دست است و بخش زیادی از آن هم بیرون از کلاس اتفاق می‌افتد: در آشپزخانه، حیاط و پارک.
امسال چه می‌خوانند؟
ترتیب درس‌ها در چاپ‌های مختلف کمی فرق می‌کند، ولی این موضوع‌ها تقریباً همیشه هستند:
- حواس پنجگانه: بینایی، شنوایی، بویایی، چشایی و لامسه، و اینکه هر حس با کدام عضو بدن کار می‌کند.
- جاندار و غیرجاندار: چه چیزی رشد می‌کند، غذا می‌خواهد، نفس می‌کشد و بچه می‌آورد.
- گیاهان: ریشه، ساقه، برگ، گل و میوه، و اینکه گیاه آب و نور لازم دارد.
- جانوران: پرنده، چهارپا، ماهی؛ کجا زندگی می‌کنند و چه می‌خورند.
- آب و هوا: باران، برف، باد، آفتاب؛ و اینکه هوا دیده نمی‌شود ولی هست.
- روز و شب: خورشید صبح بالا می‌آید، ظهر بالای سر است و عصر پایین می‌رود.
- بهداشت: شستن دست، مسواک زدن، خواب کافی و خوراکی سالم.
حواس: اولین ابزار دانشمند
کلاس اولی هنوز ذره‌بین و دماسنج ندارد، ولی پنج ابزار دقیق همراهش است. هدف این بخش فقط اسم بردن حس‌ها نیست. بچه باید یاد بگیرد که از حس‌هایش آگاهانه استفاده کند: «چشم‌هایت را ببند. این صدای چیست؟»، «این دو تا پارچه را لمس کن. کدام نرم‌تر است؟»
یک نکتهٔ مهم هم در همین درس است: بعضی چیزها را نباید چشید یا بو کرد. قرص، شوینده و هر چیز ناشناس. این را بدون ترساندن بگویید. دانشمندها هم هر چیزی را نمی‌چشند.
جاهایی که بچه‌ها گیر می‌کنند
«هر چه حرکت می‌کند زنده است.» ابر، ماشین، باد و آتش در ذهن خیلی از بچه‌ها زنده‌اند چون حرکت می‌کنند. در مقابل، درخت برایشان زنده نیست چون از جایش تکان نمی‌خورد. این فکر کاملاً طبیعی است و حتی نشان می‌دهد بچه دارد دنبال قانون می‌گردد. به‌جای «نه، اشتباه است» بپرسید: «ماشین بزرگ می‌شود؟ غذا می‌خورد؟ بچه‌ماشین به دنیا می‌آورد؟» بعد همین را دربارهٔ درخت بپرسید.
«گیاه زنده نیست.» همان ماجرای قبلی، از آن طرف. یک دانهٔ لوبیا که جلوی چشمش جوانه بزند، از هر توضیحی قانع‌کننده‌تر است.
«شب یعنی خورشید رفته خانه‌اش.» در کلاس اول قرار نیست بچه چرخش زمین را بفهمد. همین که ببیند خورشید هر روز از یک طرف بالا می‌آید و از طرف دیگر پایین می‌رود، کافی است. توضیح کامل‌تر در کلاس‌های بعد می‌آید.
«هوا هیچی نیست.» چیزی که دیده نمی‌شود، برای بچه وجود ندارد. یک کیسهٔ پلاستیکی را پر از هوا کنید و سرش را بگیرید. حالا فشارش بدهد: «اگر هیچی تویش نیست، چرا له نمی‌شود؟»
در خانه
- جعبهٔ حواس: چند چیز آشنا را در کیسهٔ پارچه‌ای بگذارید: قاشق، سیب، پر، سنگ کوچک. بدون نگاه کردن، فقط با لمس حدس بزند. برای بویایی، چشم‌بسته دارچین، پوست پرتقال و نعناع خشک را بو کند.
- لوبیای روی پنبه: چند دانه لوبیا را روی پنبهٔ خیس در یک لیوان شیشه‌ای بگذارید و کنار پنجره قرار دهید. هر روز نگاه کند و آب پنبه را خشک نگذارد. تا چند روز بعد ریشه و بعد ساقه پیدا می‌شود. اگر روی کاغذ نقاشی‌اش کند، یک دفتر مشاهدهٔ کوچک دارد.
- گشت جاندارها در پارک: در یک پیاده‌روی، پنج تا جاندار و پنج تا غیرجاندار پیدا کند. کرم خاکی، گنجشک، علف؛ نیمکت، سنگ، سطل زباله. سر چیزهای مرزی مثل برگ خشک یا چوب درخت بحث کنید. قرار نیست همیشه جواب قطعی داشته باشید.
- سایهٔ صبح و ظهر: یک روز تعطیل، صبح و ظهر در حیاط یا بالکن کنار هم بایستید و سایه‌تان را نگاه کنید. ظهر سایه خیلی کوتاه‌تر است. لازم نیست دلیلش را بگویید؛ فقط بگذارید تعجب کند.
- هوای امروز: صبح‌ها پشت پنجره بپرسید «امروز آفتابی است، ابری است یا بارانی؟ چه لباسی بپوشیم؟». این همان درس آب و هوای کتاب است، هر روز دو دقیقه.
- شستن دست با کف: دست‌ها را که صابون زد، آهسته تا بیست بشمارید و لای انگشت‌ها و پشت دست را هم بساید.
وقتی سؤالی را بلد نیستید
بچهٔ کلاس اولی سؤال‌هایی می‌پرسد که گاهی جوابش را ما هم نمی‌دانیم: «چرا گربه سبیل دارد؟» گفتن «نمی‌دانم، بیا با هم پیدا کنیم» جواب خیلی خوبی است. بچه از آن یاد می‌گیرد که ندانستن اشکالی ندارد و می‌شود دنبال جواب گشت. این همان کاری است که دانشمندها هر روز می‌کنند.
بازی کجا کمک می‌کند؟
وقتی بچه در پارک و آشپزخانه دیده و لمس کرده، بازی کمک می‌کند آن تجربه‌ها مرتب شوند. جزیرهٔ حواس پنجگانه هر حس را با عضوش و با موقعیت‌های روزمره جفت می‌کند. سبد جانداران سؤال «زنده است یا نه؟» را با ده‌ها تصویر تکرار می‌کند و کاشف کوچک بچه را دنبال گیاه، پرنده و میوهٔ پنهان در صحنه می‌فرستد. همه را راوی به فارسی می‌خواند، پس بچه‌ای که هنوز روان نمی‌خواند هم می‌تواند بازی کند.
اگر دنبال تصویر کامل کلاس اول هستید، ریاضی کلاس اول و حروف کلاس اول را هم ببینید.
