مدرسه نیکی‌پو
شب است و بچه‌تان با دفتر فارسی آمده: «مامان، مفرد حشرات چی می‌شه؟» شما جواب را می‌دانید، ولی نمی‌دانید چطور بگویید که دفعهٔ بعد خودش پیدا کند. مفرد و جمع کلاس سوم از همان درس اول کتاب شروع می‌شود و راهش از چیزی که فکر می‌کنید ساده‌تر است. اینجا می‌گوییم کتاب دقیقاً چه می‌گوید، جواب «حشرات» از کجا می‌آید و با چه بازی‌هایی سر سفره و توی راه می‌شود تمرینش کرد.
کتاب فارسی سوم جمع را چطور درس می‌دهد؟
جمع در کتاب فارسی سوم، در درس اول، «محلّه‌ی ما»، بخش «بیاموز و بگو» آمده است. کتاب اول یادآوری می‌کند که بچه‌ها پارسال چه خوانده‌اند: «بچّه‌ها، یعنی چند بچّه»، «کتاب‌ها، یعنی چند کتاب»، «دختران، یعنی چند دختر»، «پسران، یعنی چند پسر». یعنی جمع با «ها» و «ان» برای بچه تازه نیست.
چیز تازهٔ امسال «ات» است. کتاب این مثال‌ها را می‌آورد:
- موجودات، یعنی چند موجود، موجودها.
- حیوانات، یعنی چند حیوان، حیوان‌ها.
- جملات، یعنی چند جمله، جمله‌ها.
- کلمات، یعنی چند کلمه، کلمه‌ها.
بعد از بچه می‌خواهد خودش بگوید «خاطرات»، «لحظات» و «قطعات» یعنی چه.
به شکل جمله دقت کنید. کتاب نمی‌گوید «مفرد کلمات کدام است». می‌گوید «کلمات، یعنی چند کلمه». همین جمله بهترین ابزار شماست. وقتی بچه گیر کرد، از او بپرسید: «کلمات یعنی چند تا چی؟» جوابی که می‌دهد همان مفرد است. «مفرد» اسمی است که معلم و برگهٔ تمرین برای «یکی» به کار می‌برند و «جمع» یعنی «چند تا».
در کتاب نگارش هم، باز در درس اول، تمرینی هست که باید زنبورها را روی گل «ان» یا «ها» یا «ات» نشاند؛ کلمه‌هایی مثل درختان، خاطرات و لحظات. پس امسال سه نشانهٔ جمع کنار هم دیده می‌شوند.
مفرد حشرات چیست؟ راهی که بچه خودش پیدا کند
مفرد «حشرات» می‌شود حشره. «حشرات» یعنی چند حشره، حشره‌ها.
ولی بهتر است فقط جواب را ندهید. به مثال‌های خود کتاب برگردید: جملات و جمله، کلمات و کلمه، خاطرات و خاطره، لحظات و لحظه، قطعات و قطعه. همه یک الگو دارند. کلمهٔ یکی با «ـه» تمام می‌شود و وقتی «ات» می‌آید، آن «ـه» می‌افتد.
یک راه دو قدمی به بچه بدهید:
- قدم اول: «ات» را از آخر کلمه بردار.
- قدم دوم: اگر چیزی که ماند کلمهٔ آشنایی است، همان جواب است: حیوانات → حیوان، موجودات → موجود. اگر ناقص به نظر می‌آید، یک «ـه» به آخرش اضافه کن: حشرات → حشر… → حشره، جملات → جمل… → جمله.
بعد امتحانش کنید: «حشره‌ها یعنی همان حشرات؟» اگر بچه بتواند هر دو شکل را بگوید، یعنی واقعاً فهمیده. کتاب هم دقیقاً همین را می‌خواهد. کنار هر کلمهٔ «ات»دار، شکل «ها»دارش را هم نوشته است.
برای اینکه «حشره» برایش فقط یک کلمهٔ تکلیف نماند، به حیاط یا پارک بروید و حشره‌ها را بشمارید: یک مورچه، یک کفشدوزک، دو زنبور. بعد بگویید: «همهٔ این‌ها با هم حشرات‌اند.»
جمع با «ها» و «ان»: کدام را بگذاریم؟
بچه‌ها معمولاً می‌پرسند: «درخت‌ها درست است یا درختان؟» هر دو. در کتاب نگارش هم «درختان» آمده و هم در زندگی روزمره «درخت‌ها» را می‌گوییم. «ها» تقریباً به هر اسمی می‌چسبد. «ان» بیشتر در متن‌های کتاب و شعر دیده می‌شود: دختران، پسران، دوستان.
یک نکته را خود کتاب جدا درس نمی‌دهد، ولی در متن‌ها می‌آید و بچه‌ها رویش گیر می‌کنند. وقتی کلمه با «ـه» تمام می‌شود و «ان» می‌گیرد، «ـه» جایش را به «گ» می‌دهد: پرنده و پرندگان، ستاره و ستارگان. در کتاب نگارش هم از «صدای دل‌نشین پرندگان» حرف زده شده. اگر بچه نوشت «پرنده‌ان»، اشتباهش منطقی است. فقط هنوز این «گ» را ندیده است.
تلهٔ «ان». هر کلمه‌ای که با «ان» تمام شود جمع نیست. باران، خیابان، زمستان، آسمان، دندان، مهمان همه «یکی»اند. همان جملهٔ کتاب اینجا هم کمک می‌کند. «باران یعنی چند بار؟» بچه خودش می‌خندد و می‌فهمد این کلمه از اول همین بوده.
جمع‌هایی که قاعده ندارند
بعضی جمع‌ها نه «ها» دارند، نه «ان»، نه «ات». شکل خود کلمه عوض می‌شود. در درس‌های کتاب سوم این نوع جمع جدا آموزش داده نمی‌شود. فقط در واژه‌نامهٔ آخر کتاب، برای معنی کردن کلمه‌های درس‌ها آمده است: «آثار: جمع اثر»، «اُمَرا: جمع امیر»، «اَحادیث: جمع حدیث».
پس اگر بچه این‌ها را بلد نیست، عقب نیست. برای این کلمه‌ها قاعده یاد ندهید و اسم اصطلاحی هم برایش نیاورید. بگویید: «بعضی کلمه‌ها جمعشان شکل دیگری دارد. باید مثل اسم یک آدم تازه آن‌ها را شناخت.» هر بار که در متنی به یکی رسید، با همان جملهٔ کتاب معنی‌اش کنید: «آثار یعنی چند اثر». اگر خواست، ته دفترش ستونی برای این جفت‌ها باز کند. کم‌کم پر می‌شود و برای سال‌های بعد هم آماده است.
بازی‌های خانگی با چیزهای دم دست
«یعنی چند…؟» سر سفره. شما یک جمع بگویید و بچه با جملهٔ کتاب جواب دهد. «قاشق‌ها؟» «یعنی چند قاشق.» بعد جایتان را عوض کنید. گاهی عمداً اشتباه کنید، مثلاً «بشقابات»، تا او درستش کند. بچه‌ها عاشق تصحیح کردن بزرگ‌ترها هستند.
سه کاسه. سه کاسه یا سه جعبهٔ کفش بگذارید و رویشان بنویسید «ها»، «ان» و «ات». روی کاغذهای کوچک کلمه‌های جمع بنویسید: کفش‌ها، دوستان، حیوانات، خاطرات، مدادها، پسران، حشرات. هر کاغذ را در کاسهٔ نشانهٔ خودش بیندازد. برای دور دوم، چند تله هم قاطی کنید: باران، خیابان.
شکار جمع در کتاب. در کتاب نگارش، در درس «ایران آباد»، تمرین چرخ و فلکی هست که می‌گوید از متن چند درس یک کلمهٔ جمع پیدا کن. همین را در خانه بازی کنید. یک صفحه از درس را باز کنید و ببینید هر کدام در دو دقیقه چند جمع پیدا می‌کنید.
فهرست خرید. پیش از رفتن به بقالی یا میوه‌فروشی، فهرست را با او بنویسید و برای هر چیز بپرسید «یکی یا چند تا؟». تخم‌مرغ‌ها، نان‌ها، سیب‌ها. این همان درس کتاب است، ولی به یک کار واقعی گره خورده.
هر کدام از این بازی‌ها پنج دقیقه هم کافی است. اگر خسته بود، فردا. با یک شب تمرین نکردن چیزی از دست نمی‌رود.
بازی کجای این کار است؟
وقتی بچه الگو را فهمید، تکرار است که آن را محکم می‌کند. سبد صداها در پایهٔ سوم دقیقاً روی همین درس کار می‌کند. در مرحلهٔ «مفرد یا جمع؟» کلمه را در سبد درست می‌گذارد. در «ها، ان یا ات؟» کلمه‌هایی مثل کلمات، حیوانات و حشرات را به نشانهٔ جمعشان می‌برد. در «مفردهای «ان»دار» هم همان تلهٔ باران و زمستان را جلویش می‌گذارد.
وندها و جمع در پایهٔ سوم با جمع با «ها» شروع می‌کند و بعد به «ان» می‌رسد. چالش ده‌تایی واژه هر روز ده سؤال تازه دارد و یکی از مرحله‌هایش «جمع با «ان»، «ات» و «ها»» است. کارخانهٔ کلمه هم جمع با «ها» و «ان» را در کلمه‌سازی تمرین می‌دهد. جواب اشتباه در هیچ‌کدام سرزنش ندارد و مرحله‌ای را قفل نمی‌کند. فقط یعنی یک بار دیگر.
اگر می‌خواهید ببینید فارسی امسال غیر از جمع چه درس‌های دیگری دارد، فارسی کلاس سوم را بخوانید.
