وندها و جمع از نگاه مربی
بچههای کلاس سوم «ها» را برای همهچیز به کار میبرند و وقتی «ان» را یاد میگیرند، گاهی آن را به هر واژهای میچسبانند، یا «باران» را جمع میپندارند. وندها و جمع ساختمان واژه را مثل کارگاهی پیش چشم کودک میگذارد: واژه در یک قیف، وند در قیف دیگر، و واژهٔ تازه روی تسمه. در پایهٔ سوم جمع با «ها» و «ان»، جمعهایی مثل «پرندگان» و «نانوایان» و برگرداندن جمع به مفرد تمرین میشود؛ در پایهٔ چهارم جمع با «ات» و «جات» و ساختن واژه با پسوندهایی مثل «ـمند»، «ـستان» و «ـبان» از روی معنا.
قاعدهای که دیده میشود
وقتی کودک «کتاب» را برای جمع با «ان» انتخاب میکند، ماشین فقط تکان ملایمی میخورد و یادآوری میکند که «کتاب» جاندار نیست. واژهٔ نادرست هیچوقت روی تسمه نمیآید، پس آنچه در ذهن کودک میماند همیشه شکل درست است. قاعده از دل تجربه بیرون میآید، نه از جدول.
هر پسوند معنایی دارد
در کارهای ساختن واژه، بالای ماشین معنایی مثل «ظرفی برای نمک» نوشته شده و کودک پسوند مناسب را انتخاب میکند. او یاد میگیرد «ـدان» یعنی ظرف و جا و «ـزار» جایی پر از چیزی است. این آگاهی به کودک کمک میکند معنی واژههای تازهای را که در کتاب میبیند خودش حدس بزند.
گول نخوردن از ظاهر
در مرحلههای «ان گولزننده»، واژههایی مثل «باران» و «خیابان» کنار جمعهایی مثل «دختران» میآیند. کودک باید به معنا فکر کند، نه فقط به پایان واژه. این دقت، پایهٔ درست خواندن و نوشتن واژههای جمع در املا و انشاست و کودک را به فکر کردن دربارهٔ معنای واژه عادت میدهد.
جمع و مفرد دوطرفه
کودک فقط جمع نمیسازد؛ در کارهای «یکی یا چندتا؟» و برگرداندن جمع به مفرد، باید از روی جمعی مثل «رانندگان» مفردش را پیدا کند. حرکت در هر دو جهت نشان میدهد قاعده را واقعاً فهمیده، نه اینکه فقط وندی را به آخر واژه چسبانده باشد. این مهارت در فهم متن و پیدا کردن واژه در فرهنگ لغت هم به کار میآید.
پیشنهاد به پدر و مادردر راه، با کودک بازی «جمع ببند» کنید: شما چیزی را که میبینید نام ببرید و او جمعش را با «ها» یا «ان» بگوید. نام مغازهها و خیابانها هم پر از واژههای ساختهشده است؛ واژهای مثل «نانوایی» را پیدا کنید و بپرسید از چه ساخته شده است.