مدرسه نیکی‌پو
دفتر املا را باز می‌کنید و کنار «سابون» با خودکار قرمز نوشته‌اند: «حرف هم‌صدا!». شاید شما هم مثل خیلی از پدر و مادرها جست‌وجو کرده‌اید هم‌صدا یعنی چه و چرا در فارسی کلاس دوم این‌قدر از آن حرف می‌زنند. جواب کوتاهش این است: حرف‌هایی که یک صدا دارند ولی به شکل‌های مختلف نوشته می‌شوند. در ادامه می‌گوییم کدام حرف‌ها هم‌صدا هستند، کتاب فارسی دوم دقیقاً کجا سراغشان می‌رود و چطور بی‌دعوا به املای بچه کمک کنید.
هم‌صدا یعنی چه؟ معنی ساده برای پدر و مادر
در فارسی چند حرف هست که امروز در گفتار ما صدایشان یکی است. «سیب» و «صابون» با یک صدا شروع می‌شوند، ولی یکی «س» دارد و دیگری «ص». در مدرسه به این حرف‌ها «حرف‌های هم‌صدا» یا «نشانه‌های هم‌صدا» می‌گویند. «نشانه» همان واژه‌ای است که کتاب فارسی برای حرف و شکل‌های مختلفش به کار می‌برد، پس هر دو اسم یک چیزند.
گروه‌های اصلی این‌ها هستند:
- «ت» و «ط»: تخت، طوطی
- «س»، «ص» و «ث»: سیب، صابون، مثل
- «ز»، «ذ»، «ض» و «ظ»: زنبور، ذرت، حوض، ظرف
- «ه» و «ح»: ماه، حلزون
- «ا» و «ع» در اول کلمه: اسب، عسل
- «ق» و «غ»: در گفتار بیشتر مردم این دو هم یک صدا دارند؛ قاشق، غذا.
نکتهٔ مهم همین‌جاست: گوش نمی‌تواند این‌ها را از هم جدا کند. وقتی بچه «صبح» را «سبح» می‌نویسد، درست شنیده. مشکلش شنیدن نیست؛ هنوز شکل نوشتاری کلمه در ذهنش جا نیفتاده. این را که بدانید، خیلی از نگرانی‌ها کم می‌شود.
کتاب فارسی دوم کجا سراغ هم‌صداها می‌رود؟
شاید تعجب کنید: خود واژهٔ «هم‌صدا» در کتاب فارسی دوم و کتاب نگارش دوم نیامده. این اسمی است که معلم‌ها و برگه‌های تمرین به کار می‌برند. همهٔ این حرف‌ها را بچه نیمهٔ دوم کلاس اول یاد گرفته؛ از «ص» در درس «صدای موج» تا «ظ» در درس «پیامبر مهربان». کار کلاس دوم این است که وقتی می‌نویسد، از میان آن‌ها درست انتخاب کند.
کتاب این کار را بیشتر با تمرین «پیدا کن و بگو» پیش می‌برد: بچه درس را می‌خواند و کلمه‌هایی را که یک نشانهٔ خاص دارند پیدا می‌کند. چند نمونه از همین کتاب امسال:
- چوپان درست‌کار: کلمه‌هایی که «ص» یا «ط» دارند؛ مثل «صاحب» و «قطره».
- دوستان ما: کلمه‌هایی که «ط» یا «ظ» دارند. یک بازی کلاسی هم دارد: یکی از روی درس می‌خواند و بقیه با شنیدن کلمه‌های «ح»دار دست می‌زنند و برای کلمه‌های «ت»دار هورا می‌کشند.
- از همه مهربان‌تر و نوروز: کلمه‌هایی که «ع» دارند.
- پرواز قطره: کلمه‌هایی که «ح» دارند.
- مثل دانشمندان: کلمه‌هایی که «ق» یا «ط» دارند.
- نگارش، درس اول: کلمه‌هایی از درس که «ح» و «س» دارند، یک بار از رویشان نوشته می‌شود.
کتاب روی دیگر سکه را هم نشان می‌دهد: یک حرف با چند صدا. در درس «مسجد محلّهٔ ما»، «و» در «آموزگار» صدای «او» دارد، در «خود» صدای «اُ» و در «خواهر» اصلاً صدایی ندارد. در «کوشا و نوشا»، «ه» آخر «شاخه» صدای «اِ» می‌دهد و در «ماه» صدای «ه». در «از همه مهربان‌تر» هم «ی» آخر «مصطفی» صدای «آ» دارد. این دو را کنار هم که بگذارید، بچه یک چیز بزرگ را می‌فهمد: صدا و حرف همیشه یکی‌به‌یک نیستند.
هم‌صدا با «هم‌آوا» فرق دارد
گاهی در جست‌وجوها «هم‌آوا» هم می‌بینید. هم‌آوا دربارهٔ دو کلمه است که یک‌جور خوانده می‌شوند ولی نوشتن و معنی‌شان فرق دارد؛ مثل «صد» که عدد است و «سد» که جلوی آب را می‌گیرد، یا «حیاط» خانه و «حیات». کتاب فارسی دوم درسی با این اسم ندارد، پس لازم نیست آن را درس تازه‌ای برای بچه کنید.
ولی اگر روزی پرسید «چرا صد را با ص می‌نویسیم؟»، همین مثال جواب قشنگی است: حرف که عوض شود، گاهی معنی هم عوض می‌شود.
کلمات هم‌صدا را در خانه چطور تمرین کنیم؟
صفحهٔ خانوادهٔ حرف‌ها. یک دفترچهٔ کوچک بردارید و برای هر حرف یک صفحه بگذارید. صفحهٔ «ط»: طوطی، طناب، حیاط، قطره. صفحهٔ «ص»: صبح، صابون، صورت. صفحهٔ «ح»: حلزون، حمام، صبح. بچه خودش می‌بیند که «صبح» در دو صفحه آمده و معمولاً از این کشف خوشش می‌آید. هر کلمهٔ تازه‌ای که در درس یا املا دید، به صفحهٔ خودش برود.
شکار در آشپزخانه و بقالی. بطری مایع ظرف‌شویی «ظ» دارد، بستهٔ عدس «ع» و شیشهٔ سس «س». در صف نانوایی یا موقع خرید از بقالی، روی تابلوها و بسته‌ها دنبال یک حرف بگردید. امروز فقط «ط»، فردا فقط «ص».
بازی دست و هورا، نسخهٔ خانه. همان بازی درس «دوستان ما» را شب‌ها اجرا کنید. شما از روی درس بخوانید و بچه کتاب را جلوی خودش باز نگه دارد. با کلمهٔ «ح»دار دست بزند و با کلمهٔ «ت»دار هورا بکشد. چشمش باید روی کتاب باشد، چون با گوش نمی‌شود «ح» را از «ه» جدا کرد. نکتهٔ اصلی بازی هم همین است.
خانوادهٔ کلمه. حرف هم‌صدا در خانوادهٔ یک کلمه ثابت می‌ماند: صبح و صبحانه، طلا و طلایی، عسل و عسلی. بچه‌ای که «صبح» را بلد است، «صبحانه» را هم درست می‌نویسد. کتاب هم در «بیاموز و بگو» همین کار را با کلمه‌سازی می‌کند: آهن و آهنی، چوب و چوبی. سر سفرهٔ شام بپرسید: «عسل را بلدی. حالا رنگ عسلی را چطور می‌نویسی؟»
غلط‌های املا با حرف هم‌صدا: چه کنیم، چه نکنیم
اول نوع غلط را ببینید. «سبح» به جای «صبح» یعنی بچه همهٔ صداها را درست شنیده و فقط حرف را از خانوادهٔ دیگری برداشته. همین را به خودش هم بگویید: «همهٔ صداها را درست نوشتی. فقط این "س" از آن یکی خانواده است.» این جمله با «باز هم غلط نوشتی» خیلی فرق دارد.
جریمهٔ ده‌باره نه. نوشتن یک کلمه ده بار پشت سر هم بیشتر دست را خسته می‌کند تا ذهن را. بهتر است کلمه را ببیند، بپوشاند، از حفظ بنویسد و خودش با کتاب مقایسه کند. یکی دو دور کافی است.
قبل از املا، حرف‌های سخت را پیدا کنید. پیش از املای شب، کلمه‌های درس را با هم مرور کنید و بپرسید: «این کلمه کدام "س" را دارد؟» حرفی که قبل از نوشتن دیده شده، در املا کمتر جابه‌جا می‌شود.
هر شب چند کلمه. سه چهار کلمهٔ تازه از درس همان هفته بس است. باقی‌اش کار زمان و خواندن زیاد است.
با معلم یکی باشید. معلم‌ها برای جدا کردن این حرف‌ها اسم‌هایی در کلاس به کار می‌برند. بپرسید در کلاس هر کدام را چه صدا می‌زنند و در خانه همان را بگویید تا بچه دو جور اسم یاد نگیرد. راهنمای کتاب نگارش هم از معلم‌ها خواسته در ارزشیابی املا بر درست‌نویسی شکل نوشتاری کلمه‌ها تأکید کنند؛ پس تمرین شما درست همان چیزی است که در کلاس هم دنبالش هستند.
کِی بیشتر دقت کنیم؟ غلط هم‌صدا در کلاس دوم کاملاً عادی است و خیلی از بزرگ‌ترها هم هنوز گاهی در آن می‌مانند. اما اگر بچه حرف‌ها را جا می‌اندازد، شکلشان را برعکس می‌نویسد یا بعد از چند ماه هنوز خواندن برایش خیلی سخت است، با معلمش حرف بزنید و اگر لازم شد، با مشاور یا متخصص هم مشورت کنید.
بازی کجای این کار است؟
انتخاب میان حرف‌های هم‌صدا با تکرار درست می‌شود و تکرار با دفتر زود خسته‌کننده می‌شود. این بازی‌ها در پایهٔ دوم همین را تمرین می‌دهند:
- بادکنک صداها: «س یا ص یا ث؟»، «ز یا ذ یا ض یا ظ؟»، «ه یا ح؟» و «ت یا ط؟»؛ بچه بادکنک حرف درست را می‌ترکاند.
- سبد صداها: کلمه‌ها را در سبد «ه» یا «ح»، «س» یا «ص» و «ت» یا «ط» می‌گذارد؛ درست مثل صفحه‌های خانوادهٔ حرف‌ها.
- تیزبین باش: کلمه را با چشم تیز پیدا می‌کند؛ «ص» یا «س»، «ح» یا «ه»، «ع» یا «ا» و «غ» یا «ع».
- کارخانهٔ کلمه: با «ص» و «ث»، «ذ» و «ض» و «ظ»، «ط» و «غ» و «ق» کلمه می‌سازد، و «ع» یا «ا» را در آغاز کلمه تمرین می‌دهد.
- دیکته‌یار: همان روش «ببین، بپوشان، بنویس» است و در پایهٔ دوم مرحله‌های «ه یا ح؟» و املای درس اول را دارد.
اشتباه در هیچ‌کدام سرزنش ندارد؛ بازی ادامه پیدا می‌کند و بچه دوباره امتحان می‌کند.
اگر می‌خواهید ببینید فارسی امسال غیر از هم‌صداها چه دارد، فارسی کلاس دوم را هم بخوانید.
