درس ۷-۳ · تحلیلی: کلامی و درک متن

روابط واژه‌ها

هم‌خانواده و ریشه، قیاس و تناسب، واژه‌ی ناهماهنگ و معنی دقیق در بافت

حدود ۴ دقیقه مطالعه · ۸۶ سؤال تمرینی در اپ

۱هم‌خانواده

واژه‌های عربیِ فارسی معمولاً از سه حرف اصلی (ریشه) ساخته شده‌اند. هم‌خانواده یعنی ریشه‌ی مشترک و معنی مرتبط: «علم، عالم، معلوم، تعلیم» همه از «ع ل م». برای پیدا کردن ریشه، حرف‌های اضافه را کنار بگذار: «م» آغازی (مکتب، معلوم)، «ت» (تعلیم، تشکر)، «ا، و، ی» میانی (عالم، مکتوب)، «ة/ت» پایانی و «است» در استفعال (استخراج ← خ ر ج).

  • شبیه ولی غیرهم‌خانواده: «ستاره» فارسی است و «سیاره» از «س ی ر»؛ «خوار» فارسی است و «اخبار» از «خ ب ر». ظاهر شبیه کافی نیست، ریشه را باز کن.
  • واژه‌های فارسی ریشه‌ی سه‌حرفی عربی ندارند: «دانش، دانا، دانشگاه» از «دان».
  • دو حرف مشترک کافی نیست؛ هر سه و به همان ترتیب باید باشند: «حلم» (ح ل م) با «حامل» (ح م ل) هم‌خانواده نیست.
ادامهٔ این درس

۴ بخش دیگر، با مثال‌های حل‌شده و دام‌های تستی، در نسخهٔ کامل تیزهوش است؛ همراه همهٔ ۳٬۱۲۸ سؤال و ۱۰ آزمون آزمایشی.

۶۹۹٬۹۹۰ ۳۹۹٬۹۹۰ تومان پیش‌فروش تا ۳۰ آذر

۶ سؤال رایگان این درس

سؤال ۱آسان

واژه‌های کدام گزینه هم‌خانواده نیستند؟

حل تشریحی: ریشه‌ها: مدرسه و تدریس «د ر س»، حافظ و محفوظ «ح ف ظ»، طالب و مطلب «ط ل ب». اما «ناظم» از «ن ظ م» (نظم) است و «ناظر» از «ن ظ ر» (نظر)؛ حرف سوم فرق دارد.
سؤال ۲متوسط

در کدام گزینه، دو واژه ریشه‌ی مشترک ندارند؟

حل تشریحی: «فاضل» از «ف ض ل» (فضل) و «فاصله» از «ف ص ل» (فصل) است؛ «ض» و «ص» دو حرف جدایند. حاصل و تحصیل «ح ص ل»، مسافر و سفیر «س ف ر»، عاجز و معجزه «ع ج ز» هستند.
سؤال ۳متوسط

کدام جفت واژه هم‌خانواده نیست؟

حل تشریحی: «مرحوم» از «ر ح م» (رحمت) و «محروم» از «ح ر م» است؛ حرف‌ها یکی‌اند ولی ترتیبشان فرق دارد، پس ریشه دو تاست. رحیم و ترحم «ر ح م»، احترام و حرمت «ح ر م»، تعلیم و علامت «ع ل م»اند.
سؤال ۴متوسط

در کدام گزینه، دو واژه با وجود شباهت ظاهری هم‌خانواده نیستند؟

حل تشریحی: «ظاهر» از «ظ ه ر» (آشکار شدن) و «طاهر» از «ط ه ر» (پاکی) است. مظهر و ظهور، و اظهار و تظاهر همه «ظ ه ر»اند؛ مطهر و طهارت هر دو «ط ه ر».
سؤال ۵سخت

ریشه‌ی دو واژه‌ی کدام گزینه یکی نیست؟

حل تشریحی: «محاسن» (خوبی‌ها) جمع از «ح س ن» است و «محاسبه» از «ح س ب». احسان، تحسین، محسن و حسن «ح س ن»اند؛ حساب و محسوب «ح س ب». شباهت ظاهری محاسن و محاسبه دام است.
سؤال ۶متوسط

کدام واژه با «علم» هم‌خانواده است؟

حل تشریحی: ریشه‌ی «علم»، «ع ل م» است و «علامت» هم همین ریشه را دارد. «عمل» همان حروف را با ترتیب دیگر دارد (ع م ل)، «اَلَم» (درد) از «ا ل م» و «معلّق» از «ع ل ق» است.

۸۰ سؤال دیگر این درس در تیزهوش است.

ببین الان کجای کاری

آزمون تعیین سطح رایگان نهم به دهم: ۲۰ سؤال، ۲۰ دقیقه، و کارنامه‌ای که می‌گوید از کدام فصل شروع کنی.