۱موقعیت و حرکت‌های زمین
زمین سومین سیاره از خورشید است. محور زمین نسبت به خط عمود بر مدار گردش، حدود ۲۳ و نیم درجه مایل است.
- حرکت وضعی (چرخش به دور خود): از غرب به شرق، در حدود ۲۴ ساعت. نتیجه: شب و روز. چون خورشید از شرق طلوع می‌کند، شهرهای شرقی‌تر زودتر صبح را می‌بینند.
- حرکت انتقالی (گردش به دور خورشید): حدود ۳۶۵ روز و ۶ ساعت. نتیجه‌ی آن همراه با کجی محور: فصل‌ها و تغییر طول شب و روز.
تابش عمودی خورشید: اول فروردین و اول مهر بر استوا؛ اول تیر بر مدار رأس‌السرطان (۲۳ و نیم درجه‌ی شمالی، بلندترین روز نیمکره‌ی شمالی)؛ اول دی بر مدار رأس‌الجدی (۲۳ و نیم درجه‌ی جنوبی، کوتاه‌ترین روز نیمکره‌ی شمالی). فصل‌ها در دو نیمکره برعکس‌اند.
۲طول و عرض جغرافیایی
- مدارها دایره‌های موازی استوا هستند؛ عرض جغرافیایی فاصله‌ی زاویه‌ای از استواست: از ۰ تا ۹۰ درجه‌ی شمالی یا جنوبی.
- نصف‌النهارها از قطب به قطب می‌روند؛ نصف‌النهار مبدأ از گرینویچ (نزدیک لندن) می‌گذرد. طول جغرافیایی از ۰ تا ۱۸۰ درجه‌ی شرقی یا غربی است.
- زمین در ۲۴ ساعت ۳۶۰ درجه می‌چرخد، پس هر ۱۵ درجه طول = ۱ ساعت اختلاف ساعت (هر درجه ۴ دقیقه). شرقی‌تر = ساعت جلوتر.
۳ناهمواری‌ها
پوسته‌ی زمین از ورقه‌ها ساخته شده که آرام حرکت می‌کنند. برخورد ورقه‌ها کوه‌های چین‌خورده (مثل هیمالیا، آلپ، زاگرس) و زلزله و آتشفشان پدید می‌آورد. نیروهای بیرونی (آب روان، باد، یخچال، دما) ناهمواری‌ها را فرسایش می‌دهند. بلندترین قله: اورست در هیمالیا؛ بلندترین فلات: تبت؛ ژرف‌ترین نقطه: درازگودال ماریانا در اقیانوس آرام.
۴عامل‌های آب‌وهوا
- عرض جغرافیایی: هرچه از استوا دورتر، زاویه‌ی تابش مایل‌تر و هوا سردتر.
- ارتفاع: با بالا رفتن، دما کم می‌شود (حدود ۶ درجه در هر هزار متر).
- دوری و نزدیکی به دریا: دریا اختلاف دمای شب و روز و تابستان و زمستان را کم می‌کند؛ درون قاره‌ها اختلاف دما زیاد است.
- جریان‌های دریایی گرم و سرد، بادها و جهت رشته‌کوه‌ها (دامنه‌ی رو به باد مرطوب بارانی، پشت کوه خشک).
۵ناحیه‌های آب‌وهوایی و زیست‌بوم‌ها
- جنگل بارانی استوایی: گرم و پرباران در همه‌ی سال؛ بیشترین تنوع زیستی.
- ساوان: علفزار با درختان پراکنده، یک فصل بارانی و یک فصل خشک (مثل آفریقای مرکزی و شرقی).
- بیابان: بارش بسیار کم، اختلاف دمای شب و روز زیاد؛ گیاهان کم‌آب‌خواه و خاردار.
- معتدل: چهار فصل مشخص، جنگل‌های برگ‌ریز و علفزارها (استپ). مدیترانه‌ای: تابستان گرم و خشک، زمستان ملایم و بارانی.
- تایگا: جنگل‌های سوزنی‌برگ در عرض‌های بالای نیمکره‌ی شمالی، زمستان طولانی و سرد.
- تُندرا: نزدیک قطب، خاک یخ‌زده، فقط خزه و گلسنگ و بوته‌های کوتاه.
۶نکته‌های تستی
سؤال‌ها معمولاً «علت» می‌پرسند: فصل‌ها به‌خاطر کجی محور و حرکت انتقالی است، نه دوری و نزدیکی زمین به خورشید. حساب اختلاف ساعت را با ۱۵ درجه = ۱ ساعت انجام بده. زیست‌بوم را از توصیف (بارش، دما، گیاه) تشخیص بده.
حل: اختلاف طول ۴۵ درجه = ۳ ساعت؛ الف شرقی‌تر است، پس ساعت ۱۱.
حل: خورشید بر رأس‌السرطان عمود است و نیمکره‌ی جنوبی کمترین تابش را دارد؛ زمستان آغاز می‌شود.
حل: شهر درون قاره، چون اثر تعدیل‌کننده‌ی دریا را ندارد.
۶ سؤال رایگان این درس
پدید آمدن شب و روز نتیجه‌ی کدام عامل است؟
علت اصلی پیدایش فصل‌ها کدام است؟
دانش‌آموزی در شهری با عرض ۲۳ و نیم درجه‌ی جنوبی می‌بیند که ظهر، سایه‌ی میله‌ی عمودی تقریباً از بین رفته است. به احتمال زیاد آن روز کدام است؟
شهر الف در طول ۷۵ درجه‌ی شرقی و شهر ب در طول ۴۵ درجه‌ی شرقی است. وقتی ساعت محلی ب ۱۰ صبح است، ساعت محلی الف چند است؟
شهر الف در طول ۳۰ درجه‌ی غربی و شهر ب در طول ۶۰ درجه‌ی شرقی است. وقتی در الف ساعت ۹ صبح است، ساعت محلی ب چند است؟
اختلاف ساعت محلی دو شهر ۲ ساعت و ۲۰ دقیقه است. اختلاف طول جغرافیایی آن‌ها چند درجه است؟
۳۶ سؤال دیگر این درس در تیزهوش است.