۱راه‌های شناخت خدا
- تفکر در آفریده‌ها (آیات): نظم، هدفمندی و زیبایی جهان نشانه‌ی آفریدگار دانا و تواناست. قرآن نشانه‌ها را دو دسته می‌کند: نشانه‌های بیرون از انسان (آفاقی: آسمان، زمین، گیاهان، شب و روز) و نشانه‌های درون انسان (انفسی: بدن، روح، فطرت). «سَنُریهِم آیاتِنا فِی الآفاقِ وَ فی أَنفُسِهِم» (فصلت).
- فطرت: گرایش به خدا در سرشت همه‌ی انسان‌هاست. در سختی‌ها که امیدها از اسباب مادی بریده می‌شود، این گرایش آشکار می‌شود؛ مانند مسافران کشتی در طوفان که خدا را خالصانه می‌خوانند.
- راهنمایی پیامبران و قرآن: آنچه عقل به‌تنهایی به آن نمی‌رسد، با وحی کامل می‌شود.
ما از راه آثار و صفات، خدا را می‌شناسیم، اما ذات او را نمی‌توان با فکر محدود انسان دریافت؛ ازاین‌رو سفارش شده در نعمت‌ها و آفریده‌های خدا بیندیشیم، نه در ذات او. «لا تُدرِکُهُ الأَبصارُ وَ هُوَ یُدرِکُ الأَبصارَ» (انعام).
۲چند صفت مهم خدا
- یگانگی و بی‌همتایی: «لَیسَ کَمِثلِهِ شَیءٌ» (شوری)، «وَ لَم یَکُن لَهُ کُفُواً أَحَدٌ» (اخلاص). اگر جز خدا خدایانی بود، نظم جهان تباه می‌شد: «لَو کانَ فیهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللهُ لَفَسَدَتا» (انبیاء).
- بی‌نیازی: خدا «صَمَد» و «غَنیّ» است و همه به او نیازمندند: «أَنتُمُ الفُقَراءُ إِلَی اللهِ» (فاطر).
- همه‌جا حاضر و نزدیک: «نَحنُ أَقرَبُ إِلَیهِ مِن حَبلِ الوَریدِ» (ق)، «وَ هُوَ مَعَکُم أَینَ ما کُنتُم» (حدید).
- آغاز و پایان هستی: «هُوَ الأَوَّلُ وَ الآخِرُ وَ الظّاهِرُ وَ الباطِنُ» (حدید).
۳ایمان و آثار آن
ایمان باوری قلبی است که در عمل صالح آشکار می‌شود؛ در قرآن «آمَنوا» تقریباً همیشه با «عَمِلُوا الصّالِحاتِ» آمده است. آثار ایمان: آرامش («أَلا بِذِکرِ اللهِ تَطمَئِنُّ القُلوبُ»، رعد)، امنیت درونی، امید و دوری از یأس («لا تَقنَطوا مِن رَحمَةِ اللهِ»، زمر)، شجاعت در برابر سختی، احساس مسئولیت و هدفمندی زندگی. زندگی میدان آزمایش است: «لِیَبلُوَکُم أَیُّکُم أَحسَنُ عَمَلاً» (ملک)؛ معیار، بهترین کار است نه بیشترین کار.
۴توکل
توکل یعنی تکیه و اعتماد به خدا همراه با تلاش و تدبیر، نه به جای آن. «فَإِذا عَزَمتَ فَتَوَکَّل عَلَی اللهِ» (آل عمران): اول تصمیم و برنامه، بعد توکل. «وَ مَن یَتَوَکَّل عَلَی اللهِ فَهُوَ حَسبُهُ» (طلاق). پیامبر (ص) به کسی که شترش را رها کرده بود فرمود: پایش را ببند و توکل کن.
۵راهنمایان الهی
- چرا پیامبر؟ انسان برای شناخت کامل راه سعادت، به راهنمایی از جانب آفریننده‌اش نیاز دارد.
- هدف‌ها: دعوت به یکتاپرستی و دوری از طاغوت (نحل)، برپایی عدالت: «لِیَقومَ النّاسُ بِالقِسطِ» (حدید)، تعلیم و تزکیه.
- ویژگی‌ها: دریافت وحی، پاکی از گناه و خطا در رساندن پیام (عصمت)، معجزه برای اثبات ادعا، الگوی عملی بودن: «لَقَد کانَ لَکُم فی رَسولِ اللهِ أُسوَةٌ حَسَنَةٌ» (احزاب).
- قرآن معجزه‌ی جاویدان است؛ قرآن بارها مخالفان را به آوردن سوره‌ای مانند آن فراخوانده (تحدی) و هیچ‌کس نتوانسته است، زیرا کلام خداست نه کلام بشر. پیامبر اسلام آخرین پیامبر است: «خاتَمَ النَّبیّینَ» (احزاب).
پاسخ: تفکر در آیات آفاقی (آفریده‌های طبیعت).
پاسخ: «فَإِذا عَزَمتَ فَتَوَکَّل عَلَی اللهِ»؛ توکل پس از عزم و تلاش است.
پاسخ: «نَحنُ أَقرَبُ إِلَیهِ مِن حَبلِ الوَریدِ»؛ خدا از رگ گردن به انسان نزدیک‌تر است.
پاسخ: چون آوردن مثل قرآن از توان بشر بیرون است؛ قرآن معجزه است.
۶نکته‌های تستی
- آفاقی = بیرون از انسان؛ انفسی = درون انسان.
- بی‌همتایی (لیس کمثله شیء) با بی‌نیازی (صمد، غنی) فرق دارد.
- در سؤال «آیه به این بیت»، کلمه‌ی کلیدی بیت را با پیام آیه تطبیق بده، نه با یک واژه‌ی مشترک.
۶ سؤال رایگان این درس
کدام مورد نمونه‌ای از تفکر در «آیات انفسی» است؟
در قرآن کریم، «ایمان آوردن» بیشتر از همه همراه با کدام مورد آمده است؟
دوبیتی «به صحرا بنگرم صحرا ته وینم / به دریا بنگرم دریا ته وینم» با کدام آیه ارتباط مفهومی دارد؟
مسافران کشتی در طوفان، وقتی از همه‌ی وسایل نجات ناامید می‌شوند، خالصانه خدا را صدا می‌زنند. این رفتار بیشتر کدام راه شناخت خدا را نشان می‌دهد؟
پیام آیه‌ی «لا تُدرِکُهُ الأَبصارُ وَ هُوَ یُدرِکُ الأَبصارَ» کدام است؟
کدام عبارت درباره‌ی شناخت خدا نادرست است؟
۴۴ سؤال دیگر این درس در تیزهوش است.