۱ماضی و مضارع
هر فعل یک ریشه‌ی سه‌حرفی دارد (ذَهَبَ: ذ ه ب). صیغه را از شناسه می‌شناسیم. ماضیِ «ذَهَبَ» (رفت):
- غایب: ذَهَبَ (هو)، ذَهَبَتْ (هی)، ذَهَبا (هما، مذکر)، ذَهَبَتا (هما، مؤنث)، ذَهَبوا (هم)، ذَهَبْنَ (هنّ)
- مخاطب: ذَهَبْتَ (أنتَ)، ذَهَبْتِ (أنتِ)، ذَهَبْتُما (أنتما)، ذَهَبْتُمْ (أنتم)، ذَهَبْتُنَّ (أنتنّ)
- متکلم: ذَهَبْتُ (أنا)، ذَهَبْنا (نحن)
مضارع «يَذْهَبُ» (می‌رود): أَذْهَبُ (أنا)، نَذْهَبُ (نحن)، تَذْهَبُ (أنتَ و هی)، تَذْهَبينَ (أنتِ)، تَذْهَبانِ (أنتما و هما مؤنث)، تَذْهَبونَ (أنتم)، تَذْهَبْنَ (أنتنّ)، يَذْهَبُ (هو)، يَذْهَبانِ (هما مذکر)، يَذْهَبونَ (هم)، يَذْهَبْنَ (هنّ).
۲مستقبل، نفی و ماضی منفی
- مستقبل: سَـ یا سَوْفَ + مضارع: سَيَذْهَبُ = خواهد رفت.
- نفی مضارع: لا + مضارع، بی‌تغییر در آخر فعل: لا يَذْهَبُ = نمی‌رود؛ لا تَذْهَبونَ = نمی‌روید.
- ماضی منفی: ما + ماضی: ما ذَهَبْتُ = نرفتم.
۳امر و نهی
امر از مضارع مخاطب ساخته می‌شود: «تـ» را برمی‌داریم؛ اگر حرف بعدی ساکن بود همزه می‌گذاریم: اگر حرف دوم ریشه ضمه داشت «اُ» (تَكْتُبُ ← اُكْتُبْ)، وگرنه «اِ» (تَذْهَبُ ← اِذْهَبْ، تَجْلِسُ ← اِجْلِسْ). در آخر، ضمه ساکن می‌شود و نونِ «ـونَ، ـينَ، ـانِ» می‌افتد؛ نونِ «ـنَ» (جمع مؤنث) نمی‌افتد: اِذْهَبْ، اِذْهَبي، اِذْهَبا، اِذْهَبوا، اِذْهَبْنَ.
نهی (فعل نهی در کتاب برای مخاطب): لا + مضارع مخاطب، با همان تغییر آخر: لا تَذْهَبْ (نرو)، لا تَذْهَبي، لا تَذْهَبا، لا تَذْهَبوا، لا تَذْهَبْنَ.
۴ماضی استمراری
كانَ + مضارع = ماضی استمراری: كانَ يَكْتُبُ = می‌نوشت. «كانَ» هم با فاعل صرف می‌شود: كانَتْ تَكْتُبُ، كانوا يَكْتُبونَ، كُنْتُ أَكْتُبُ، كُنّا نَكْتُبُ، كُنْتَ تَكْتُبُ، كُنْتُمْ تَكْتُبونَ. منفی آن: ما كانَ يَكْتُبُ = نمی‌نوشت.
۵نکته‌های تستی
- «تَذْهَبُ» دو صیغه دارد: «أنتَ» و «هی». «تَذْهَبانِ» هم «أنتما» است هم «هما»ی مؤنث. صیغه را از ضمیر یا فاعل جمله بفهم.
- «لا»ی نفی آخر فعل را تغییر نمی‌دهد (لا تَكْتُبُ = نمی‌نویسی)؛ «لا»ی نهی ساکن می‌کند یا نون را می‌اندازد (لا تَكْتُبْ = ننویس).
- «سَـ» فقط وقتی نشانه‌ی مستقبل است که سر مضارع بیاید؛ در «سَأَلَ» (پرسید) و «سَمِعَ» (شنید) «س» حرف ریشه است.
- ترجمه‌ی «كانَ + مضارع» همیشه «می…ـد»ِ گذشته است: كانوا يَلْعَبونَ = بازی می‌کردند.
نمونه: فعل‌های «لا تَذْهَبوا إلَى السّوقِ؛ سَنَذْهَبُ غَدًا.» به ترتیب چیست؟
حل: «لا تَذْهَبوا» نونش افتاده، پس نهی است (نروید). «سَنَذْهَبُ» = سَـ + مضارع، پس مستقبل (خواهیم رفت). جواب: نهی، مستقبل.
نمونه: امرِ «تَجْلِسينَ» چیست؟
حل: «تـ» را برمی‌داریم: جْلِسينَ؛ حرف اول ساکن است و حرف دوم ریشه (ل) کسره دارد، پس همزه‌ی «اِ»: اِجْلِسينَ؛ نون می‌افتد: اِجْلِسي.
نمونه: «كُنّا نَقْرَأُ القُرآنَ في المَسجِدِ.» ترجمه؟
حل: كُنّا (ما … بودیم) + نَقْرَأُ (می‌خوانیم) = ماضی استمراری: «قرآن را در مسجد می‌خواندیم».
نمونه: در کدام، فعل با ضمیرش نمی‌خواند؟ «هُنَّ يَكْتُبْنَ / أنتُمْ تَكْتُبونَ / هِيَ تَكْتُبُ / أنتِ تَكْتُبُ»
حل: برای «أنتِ» باید «تَكْتُبينَ» بیاید، پس «أنتِ تَكْتُبُ» نادرست است.
۶ سؤال رایگان این درس
فعل امرِ «تَكْتُبُ» برای «أنتَ» کدام است؟
«سَيَذْهَبُ» چه نوع فعلی است؟
کدام فعل «نهی» است؟
کدام کلمه جای خالیِ «…… تَكْتُبانِ.» را درست پر نمی‌کند؟
ماضیِ فعل «عَلِمَ» برای «نَحْنُ» کدام است؟
ترجمه‌ی درستِ «كُنْتُمْ تَدْرُسونَ» کدام است؟
۳۶ سؤال دیگر این درس در تیزهوش است.